Korleis framtidas verdiskaparar finansierer
dagens privilegerte
Irak-krigen skil seg frå tidlegare store konfliktar ved éin avgjerande faktor: Han blei ikkje finansiert gjennom skatteauke, men gjennom lån samtidig med skattelette. Dette har skapt ei massiv overføring av rikdom frå noverande og framtidige verdiskaparar til ein privilegert elite i USA.
1. Pantsetjing av framtidig verdiskaping
Ofte har krigar blitt finansierte ved at staten ber borgarane sine (verdiskaparane) om å bidra meir her og no gjennom krigsskatt. Under Irak-krigen valde USA ein annan veg: Dei lånte pengane.
Dette tyder at rekninga ikkje blei betalt av dei som levde då krigen starta, men blei skuva fram i tid. Kvar krone som blei brukt i Irak, er i røynda eit krav mot framtidig verdiskaping. Når dagens og morgondagens arbeidarar i USA og andre vestlege land produserer verdiar, går ein monaleg del av denne «haustinga» med til å betale renter og avdrag på denne krigsgjelda.
2. Selskapa som «super-broker»
I Irak-krigen såg vi framveksten av «super-meklar» som Halliburton (KBR), Blackwater og Lockheed Martin. Desse selskapa fungerte som eit mellomledd mellom den amerikanske skattebetalaren (kunden) og dei som utførte arbeidet (verdiskaparane – alt frå soldatar til kokkar og ingeniørar).
Gjennom såkalla «cost-plus»-kontraktar blei desse meklarane garanterte profitt uansett kor mykje dei brukte. Dess meir pengar dei brukte, dess meir tente dei. Dette er ei pervertering av meklarrolla, der meklaren ikkje lenger søkjer effektivitet, men auka volum for å tappe meir verdi frå kunden (skattebetalarane/verdiskaparane).
3. «Innhaustinga» til den privilegerte sektoren
Kor blei pengane av? Innhaustinga frå denne krigen enda i stor grad hos den privilegerte sektoren i USA:
Eigarar og investorar: Aksjonærar i forsvarsindustrien opplevde ein enorm verdiuke.
Politiske aktørar: Mange av dei viktigaste arkitektane bak krigen hadde tette band til selskapa som fekk kontraktane. Dette skaper ein svingdør-effekt der politikarar (privilegert sektor) legg til rette for kontraktar som dei seinare personleg tener pengar på gjennom styreverv, rådgjeving eller aksjeinteresser.
Finanssektoren: Sidan krigen blei finansiert med lån, har storbankane (også ein del av den privilegerte sektoren) hausta astronomiske summar i renter på statsgjelda.
4. Brotet med det homogene samfunnet
Ei homogen inntektsfordeling gjev mest velstand og minst kriminalitet. Irak-finansieringa fungerte som ei omvend omfordelingsmaskin:
Dei verdiskapande: Sit att med gjelda og eit nedslite offentleg tilbod fordi skatteinntektene må gå til tilbakebetaling av lån.
Dei trengjande: Opplever at sosiale ytingar blir kutta fordi «staten ikkje har råd», medan milliardar blir slusa ut til private kontraktørar.
Dei privilegerte: Har akkumulert ein rikdom som fjernar dei heilt frå resten av samfunnet, noko som skaper djupe sosiale og politiske splittingar.
Ein strukturell ubalanse
Irak-krigen var i praksis ein gigantisk OPS (Offentleg-privat samarbeid) der risikoen blei lagd på framtidas verdiskaparar, medan gevinsten blei henta ut umiddelbart av ein privilegert elite. Dette er lærebokeksempelet på kva som skjer når meklarolla (arbeidsgjevaren/kontraktøren) blir for mektig og innhaustinga blir for skeiv.
Når den privilegerte sektoren kan bruke makta til staten til å pantsetje framtidig arbeid for eigen vinning, blir samfunnskontrakten broten. Resultatet kan gje auka kriminalitet, sosial ustabilitet og ei svekking av den felles velstanden – kfr. USA.